Leczenie ziołami – na czym polega fitoterapia?

Drewniana miska i łyżka z proszkiem kurkumy, obok kłącza kurkumy na ciemnym blacie

Leczenie ziołami: na czym polega fitoterapia

W skrócie

Fitoterapia, czyli ziołolecznictwo, to stosowanie roślin i surowców z nich pozyskiwanych jako tradycyjnego wsparcia organizmu. Ma tysiące lat historii, ale nie zastępuje diagnozy ani leczenia. Zioła zawierają związki czynne, które mogą wchodzić w interakcje z lekami, dlatego warto konsultować ich stosowanie z lekarzem lub farmaceutą.

  • Czym zajmuje się fitoterapia i jak powstało ziołolecznictwo
  • Jakie związki zawierają zioła i jak przygotowuje się napary, odwary i nalewki
  • Kilka znanych roślin, w tym polskich
  • Kto powinien zachować ostrożność

Czym jest fitoterapia?

Fitoterapia, nazywana też ziołolecznictwem lub fitofarmakologią, zajmuje się wykorzystaniem roślin i otrzymywanych z nich surowców. Badacze opisują, jakie substancje zawierają zioła, jak działają na organizm, jak je dawkować, jakie mogą dawać działania niepożądane i jak wchodzą w interakcje z lekami syntetycznymi. Dane etnofarmakologiczne, czyli wiedza o tradycyjnym użyciu roślin, są dla naukowców punktem wyjścia do dalszych badań.

W Unii Europejskiej wiele ziół ma status tradycyjnych roślinnych produktów leczniczych. Oznacza to, że ich zastosowanie opiera się na długim, udokumentowanym użyciu, a nie na badaniach klinicznych. Suplementy diety z ziołami to osobna kategoria: nie leczą chorób i nie zastępują leków.

Ziołolecznictwo jest popularne także dlatego, że surowce są łatwo dostępne i zwykle tańsze niż preparaty z apteki.

Skąd się wzięło ziołolecznictwo?

Początki użycia roślin w celach zdrowotnych sięgają czasów, których nie obejmują pisane źródła. O ich zakresie świadczą ślady badane przez archeologię i archeobotanikę: osady, pyłki oraz resztki roślin znajdowane na stanowiskach.

Papirus Ebersa wymienia między innymi jałowiec, mirrę, aloes i mak. W Chinach tradycja wiąże początki medycyny z cesarzem Huang-ti, który według przekazów panował od 2697 r. p.n.e. Ziołolecznictwo rozwijało się też w Indiach, Tybecie, Japonii i Korei.

W Europie dużą rolę odegrali Grecy, którzy czerpali z wiedzy egipskiej i egejskiej. Dioskurides, lekarz z I wieku n.e., opisał w dziele De materia medica około 600 roślin, a jego księga służyła lekarzom przez stulecia. Słowo „apteka" pochodzi od greckiego apothēkē, czyli składu lub spiżarni, w której przechowywano między innymi zioła.

Dziś fitoterapia jest elementem ajurwedy, tradycyjnej medycyny chińskiej i tybetańskiej oraz polskiej medycyny ludowej.

Jakie rośliny są znane w fitoterapii?

Poniżej kilka roślin, o których pisze się najczęściej. Wszystkie opisujemy jako tradycyjne wsparcie organizmu, a nie jako leki na choroby.

Miłorząb japoński (ginkgo)

Z liści miłorzębu robi się tabletki, ekstrakty i nalewki. Tradycyjnie kojarzy się je ze wsparciem krążenia i pamięci. Ginkgo może zwiększać ryzyko krwawień, dlatego osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny zapytać lekarza, a przed zabiegiem operacyjnym także poinformować o jego stosowaniu.

Kurkuma

Kurkuma to pomarańczowa przyprawa z kłączy rośliny Curcuma longa, używana w kuchni i w tradycyjnej medycynie azjatyckiej. Jej główny związek, kurkumina, jest tematem licznych badań, ale ich wyniki nie pozwalają mówić o udowodnionym działaniu leczniczym. Osoby z kamicą żółciową lub przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny przed regularnym stosowaniem skonsultować się z lekarzem. Więcej znajdziesz w artykule Kurkuma: właściwości, zastosowanie i przeciwwskazania.

Pokrojone kłącza kurkumy i kopiec żółtego proszku na jasnym blacie
Kłącza i proszek kurkumy

Wiesiołek

Olej z nasion wiesiołka zawiera kwas gamma-linolenowy. Kobiety sięgają po niego tradycyjnie przy dolegliwościach przed miesiączką i do pielęgnacji suchej skóry. Badania nad jego skutecznością dają mieszane wyniki.

Siemię lniane

Nasiona lnu są źródłem błonnika, śluzów i kwasów omega-3. Zalane wodą wytwarzają śluz, który tradycyjnie stosuje się wspierająco przy zaparciach, dlatego zawsze popijaj je większą ilością płynów.

Lawenda

Napar z kwiatów i olejek lawendowy kojarzą się z odprężeniem i spokojnym snem. Olejek stosuje się głównie w aromaterapii lub zewnętrznie, rozcieńczony. Szerzej opisujemy ją w artykule Lawenda: właściwości, odmiany i zastosowanie.

Jeśli wolisz gotowy produkt zamiast samodzielnego przygotowania, zobacz propozycje z naszej oferty:

.
.
.

Co zawierają zioła?

Działanie rośliny zależy od związków, które zawiera. Ich skład zmienia się z gatunkiem, częścią rośliny, miejscem uprawy i sposobem suszenia, więc dwie partie tego samego ziela mogą się różnić.

  • alkaloidy
  • antrazwiązki
  • flawonoidy
  • garbniki
  • glikozydy
  • pektyny
  • saponiny
  • śluzy

Alkaloidy w niektórych roślinach pobudzają układ nerwowy albo działają moczopędnie i rozkurczowo. Antrazwiązki mają działanie przeczyszczające, a garbniki ściągające. Flawonoidy są przeciwutleniaczami. Pektyny występują także w owocach i warzywach, a ich wpływ na poziom cholesterolu i glukozy jest przedmiotem badań. Saponiny poprawiają przepuszczalność błon śluzowych i mogą ułatwiać wchłanianie innych substancji.

Część związków roślinnych jest bardzo silna, na przykład glikozydy nasercowe z naparstnicy. Takie rośliny są trujące i wolno ich używać wyłącznie w gotowych lekach, pod kontrolą lekarza.

Jak przygotowuje się preparaty ziołowe?

Forma preparatu zależy od surowca i od tego, co chcesz z niego wydobyć. Liście i kwiaty zwykle zalewa się wrzątkiem, a twarde korzenie i kory gotuje.

Najczęstsze formy przygotowania ziół
Forma Jak powstaje Zastosowanie
Napar zioła zalane wrzątkiem i przykryte na kilka minut picie, a po ostudzeniu okłady
Odwar zioła zalane wodą i gotowane 5-30 minut picie zaraz po przygotowaniu
Nalewka zioła zalane 70% alkoholem i odstawione na 4-6 tygodni w szczelnym naczyniu niewielkie porcje po przecedzeniu
Okład zioła ze śluzem, na przykład siemię lniane lub kwiat lipy, zalane wodą do konsystencji papki i zawinięte w gazę na nieuszkodzoną skórę
Ocet ziołowy zioła zalane octem winnym lub owocowym i odstawione na 2-3 tygodnie płukanie włosów, przemywanie skóry

W kosmetyce stosuje się też maseczki: zioła zalewa się letnią wodą, podgrzewa i nakłada na skórę, przykrywając gazą.

Napar

  • Liście, kwiaty, ziele
  • Zalewasz wrzątkiem
  • Przykrywasz na kilka minut
VS

Odwar

  • Korzenie, kora, twarde części
  • Gotujesz w wodzie
  • Pijesz po przygotowaniu

Jakie polskie zioła rosną na łące i w lesie?

Wiele roślin o tradycyjnym zastosowaniu rośnie w Polsce dziko. Zwykle najwięcej cennych związków mają liście, kwiaty i korzenie, ale zbiór wymaga pewności co do gatunku.

Pokrzywa

Napar z liści pokrzywy pije się tradycyjnie jako wsparcie prawidłowej pracy nerek i dróg moczowych. Ekstrakty z pokrzywy stosuje się też w szamponach do włosów z łupieżem i skłonnych do przetłuszczania.

Rumianek

Kwiat rumianku rośnie na łąkach i polach uprawnych. Napar tradycyjnie łagodzi dolegliwości żołądkowe i wspiera trawienie. Rumianek może uczulać osoby z alergią na rośliny z rodziny astrowatych.

Mniszek lekarski

Mniszek rośnie na prawie każdym trawniku i choć uchodzi za chwast, jego liście i korzeń od dawna służą tradycyjnie do wspierania trawienia, wątroby i wydalania wody z organizmu.

Dziurawiec

Dziurawiec ma żółte, drobne kwiaty. Napar z jego ziela tradycyjnie stosuje się przy dolegliwościach trawiennych i dla odprężenia. To roślina, przy której interakcje z lekami są najlepiej opisane: dziurawiec może osłabiać działanie między innymi antykoncepcji hormonalnej i niektórych leków przeciwdepresyjnych, a także zwiększa wrażliwość skóry na słońce. Więcej w artykułach Dziurawiec: występowanie, właściwości i zastosowanie oraz Zioła na regenerację nerwów.

Czy zioła są bezpieczne dla każdego?

To, że coś jest naturalne, nie znaczy, że jest obojętne dla organizmu. Zioła zawierają związki czynne, więc mogą dawać działania niepożądane i wchodzić w interakcje z lekami.

Zioła nie powinny zastępować diagnozy ani leczenia. Jeśli objawy utrzymują się, nasilają się lub pojawia się gorączka, krew w stolcu albo silny ból, potrzebna jest wizyta u lekarza.

Przed sięgnięciem po nowe zioło warto przejść trzy kroki:

  1. Sprawdź skład i przeciwwskazania na opakowaniu.
  2. Powiedz lekarzowi lub farmaceucie, jakie leki i suplementy przyjmujesz.
  3. Wprowadzaj jedno zioło naraz, żeby zauważyć ewentualną reakcję.

Jeśli szukasz delikatnego wsparcia na co dzień, zerknij na herbaty i zestawy ziołowe:

.
.

Najczęstsze pytania

Czym jest fitoterapia?

To stosowanie roślin i surowców roślinnych jako tradycyjnego wsparcia organizmu. Obejmuje napary, odwary, nalewki, ekstrakty i suplementy diety z ziołami.

Czy zioła mogą zastąpić leki?

Nie. Zioła mogą uzupełniać codzienną dietę, ale nie zastępują leków przepisanych przez lekarza. O połączeniu ziół z lekami zawsze rozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą.

Czy zioła są bezpieczne dla każdego?

Nie. Zioła mogą uczulać, wchodzić w interakcje z lekami i nie zawsze są zalecane w ciąży, podczas karmienia piersią oraz u dzieci.

Czym różni się napar od odwaru?

Napar przygotowuje się z liści i kwiatów zalanych wrzątkiem, a odwar z twardszych części, na przykład korzeni, które gotuje się w wodzie przez 5-30 minut.

Ile dojrzewa nalewka ziołowa?

Zioła zalane 70% alkoholem odstawia się zwykle na 4-6 tygodni w szczelnym naczyniu, a potem przecedza do ciemnej butelki.

Źródła
  • Metwaly A.M. i wsp. Traditional ancient Egyptian medicine: A review. Saudi J Biol Sci. 2021;28:5823-5832. Opis papirusu Ebersa z ok. 1550 r. p.n.e. PMC8459052
  • Clinical relevance of St. John's wort drug interactions revisited. Br J Pharmacol. 2020;177(6):1212-1226. Interakcje dziurawca m.in. z doustną antykoncepcją i warfaryną. PubMed 31742659

Zioła i preparaty ziołowe Herbavis

Surowce, kapsułki i nalewki ziołowe w jednym miejscu.

Zobacz zioła