Lawenda – właściwości, odmiany i zastosowanie.

Suszone pęczki lawendy związane sznurkiem na drewnianym stole, obok słoik z kwiatami i moździerz

Lawenda: odmiany, uprawa w ogrodzie i zastosowanie

W skrócie

Lawenda wąskolistna (Lavandula angustifolia) to wieloletni półkrzew z rodziny jasnotowatych, który pochodzi znad Morza Śródziemnego. W ogrodzie potrzebuje słońca i przepuszczalnej, lekko zasadowej gleby, a w kuchni i domowej apteczce najczęściej trafia do naparów, nalewek i olejków. Tradycyjnie sięga się po nią przy napięciu nerwowym i kłopotach z zasypianiem.

  • Odmiany: lawenda wąskolistna, francuska i pośrednia (lawendyn), każda z innymi wymaganiami
  • Uprawa: pełne słońce, 30-40 cm odstępu między sadzonkami, regularne cięcie
  • Zastosowanie: herbata, nalewka, domowy tonik, olejek do pielęgnacji skóry i saszetki na mole

Skąd pochodzi lawenda?

Lawenda (łac. Lavandula) to wieloletni półkrzew z rodziny jasnotowatych. Jej ojczyzną są tereny śródziemnomorskie i tam do dziś rośnie najchętniej. Uprawia się ją od starożytności: mieszkańcy południa Europy używali jej do kosmetyków, balsamów, a czasem także do potraw.

Starożytni Grecy cenili jej aromat i miód z lawendowych kwiatów. Rzymianie dodawali ją do wody w łaźniach i do prania, a także liczyli, że odstraszy owady. Nazwa rośliny najczęściej wiązana jest z łacińskim lavare, czyli myć, kąpać się.

Czy wiesz, że?

W średniowieczu lawendę sadzono przy pralniach. Mokrą bieliznę rozkładano na krzewach, żeby po wyschnięciu pachniała kwiatami.

W średniowieczu lawenda trafiła też do ludowych wierzeń, a damy dworu aromatyzowały nią pościel. W renesansie zainteresowali się nią angielscy zielarze, między innymi John Gerard, John Parkinson i Nicholas Culpeper. Suszone kwiaty wkładano do muślinowych woreczków i wieszano w szafach jako ochronę przed molami.

Dziś lawenda rośnie na nasłonecznionych, kamienistych zboczach krajów śródziemnomorskich. W Anglii uprawia się ją od XVI wieku, ale najbardziej kojarzy się z Prowansją. Fioletowe pola przyciągają tam turystów z całego świata.

Jak wygląda lawenda?

Kwiaty lawendy różnią się barwą, od purpury po głęboki błękit, ale wszystkie pachną intensywnie dzięki olejkom eterycznym. Dlatego trafiają do perfum, mydeł i saszetek zapachowych.

Krzewy dorastają do około 1,5 metra, a ich pędy są mocno aromatyczne, nagie lub lekko owłosione. Zimozielone liście wyrastają naprzeciwlegle i mają wąską lub głęboko ząbkowaną blaszkę. Kwiaty zebrane w okółki tworzą kłosokształtny kwiatostan na długiej szypułce, a owoce rozpadają się na cztery rozłupki.

Długie rzędy kwitnącej lawendy na polu, w tle zabudowania i góry

Jakie są odmiany lawendy?

Botanicy opisują kilkadziesiąt gatunków i odmian lawendy, które rosną w wielu częściach świata. W ogrodach najczęściej spotkasz trzy grupy.

Najpopularniejsze gatunki lawendy
Gatunek Charakterystyka
Lawenda wąskolistna (L. angustifolia) Krzewy do około 70 cm z wzniesionymi, drewniejącymi od dołu pędami i szarozielonymi, owłosionymi liśćmi. Drobne niebieskie kwiaty pojawiają się od czerwca do końca lata. Odmiany: Hidcote (40-50 cm, ciemnofioletowe kwiaty, dobra do donicy), Dwarf Blue (fioletowe kwiaty, zwarty pokrój), Munstead (niebieskofioletowe kwiaty, rozłożyste pędy) i Rosea (bladoróżowe kwiaty).
Lawenda francuska (L. stoechas) Nazywana też arabską lub hiszpańską. Dorasta do 50-60 cm, a jej kwiatostany zwieńczają ozdobne, płatkowate podsadki. Jest mniej mrozoodporna od wąskolistnej, więc w chłodniejszym klimacie lepiej uprawiać ją w donicy i zimować w jasnym, chłodnym miejscu. Odmiany: Papillon (purpurowe kwiaty), Bella Rose (różowe) i Tiara (fioletowe z białymi podsadkami).
Lawenda pośrednia, lawendyn (L. x intermedia) Mieszaniec lawendy wąskolistnej i szerokolistnej, zwany też lawendą holenderską. Jest większa od pozostałych i ma okazałe kwiatostany, które dobrze wyglądają w bukietach. Odmiany: Grosso, Hidcote Giant i Provence.

Jakie są właściwości lawendy?

Lawenda od wieków kojarzy się z ukojeniem. Tradycyjnie sięga się po nią, gdy trudno się wyciszyć i zasnąć. Kwiaty zawierają polifenole, flawonoidy, fitosterole, garbniki oraz kwasy ursolowy i oleanolowy, a także olejek eteryczny, który nadaje im zapach.

  • napięcie nerwowe
  • trudności z zasypianiem
  • zmęczenie psychiczne
  • wzdęcia po posiłku
  • wieczorny rytuał relaksu

To lista zastosowań, do których lawendę stosuje się tradycyjnie. Europejska Agencja Leków (EMA) uznaje kwiat lawendy za tradycyjny środek ziołowy na łagodne objawy stresu psychicznego i wyczerpania oraz ułatwiający zasypianie, a ocena opiera się na długim stosowaniu, nie na dużych badaniach klinicznych. Przegląd badań z 2013 roku ocenia, że dowody dla lawendy przyjmowanej doustnie są obiecujące, ale wymagają potwierdzenia, a dla aromaterapii nadal brakuje solidnych danych.

Dawniej sięgano po nią także przy wzdęciach i niestrawności. Dzisiaj lawenda nie zastępuje leczenia i nie jest lekiem na zaburzenia snu ani lęku.

Jeśli wolisz gotową mieszankę zamiast domowych przetworów, w ofercie znajdziesz zioła na wyciszenie, w tym herbatę z kwiatem lawendy:

.
.
.
.

Jak uprawiać lawendę w ogrodzie?

Uprawa lawendy jest łatwiejsza, niż się wydaje, jeśli od początku dobierzesz miejsce. Roślina potrzebuje pełnego słońca i dobrze przepuszczalnej gleby z odpowiednią ilością wapnia. Kwaśne podłoże warto zwapnować, na przykład kredą albo drobno potłuczonymi skorupami z doniczek. Lawenda nie lubi mokrych stóp, więc lepiej posadzić ją w miejscu raczej suchym niż podmokłym.

Sadzonki sadź w odstępach 30-40 cm. Lawenda kwitnie od czerwca, u niektórych odmian kwiaty trzymają się aż do jesieni.

Suszone pęczki lawendy zawieszone pod drewnianą belką, na półce słoiki i butelki

Lawenda dobrze radzi sobie także w donicy na balkonie lub tarasie. Wybierz pojemnik z otworami odpływowymi, na dno wsyp warstwę drenażu, a do środka lekką, przepuszczalną ziemię. Podlewaj oszczędnie i dopiero wtedy, gdy wierzchnia warstwa podłoża przeschnie. Lawendę wąskolistną zimuje się zwykle w gruncie, a w donicy dobrze osłonić pojemnik agrowłókniną. Lawendę francuską na zimę przenieś do jasnego, chłodnego pomieszczenia.

Co posadzić obok? W ogrodzie lawenda najczęściej towarzyszy różom: pnącym, rabatowym i okrywowym. Zasłania mniej urodziwe dolne partie krzewów, a drobne fioletowe kwiaty są dla róż dobrym tłem. Pasuje też do berberysów, bukszpanu oraz karłowatych sosen i jałowców.

Jak ciąć i suszyć lawendę?

Cięcie to najważniejszy zabieg pielęgnacyjny. Młode, jeszcze nierozkrzewione pędy skracaj w pierwszym roku mniej więcej o połowę. Dzięki temu roślina szybciej wypuści nowe pędy u podstawy i zagęści koronę. Na przełomie marca i kwietnia usuń chore lub zbyt wybujałe gałązki, a pozostałe przytnij tak, by nadać krzewowi regularny kształt. Przycinaj lawendę co roku, żeby się nie zdrewniała.

Co zrobić z lawendy?

Najprostszy sposób to herbata z lawendy. Łyżeczkę suszonych kwiatów zalej szklanką gorącej wody, przykryj na kilka minut i pij małymi łykami. Ostudzonego naparu możesz też użyć do przemywania skóry albo do płukania gardła podczas przeziębienia.

Lawenda jest jadalna. Świeże kwiaty dodaje się do sałatek, deserów, koktajli i herbat, a suszone do ciast, ciasteczek i potraw mięsnych. Dozuj ją oszczędnie, bo przy nadmiarze smak robi się mydlany. Do kuchni bierz tylko kwiaty bez oprysków, najlepiej z oznaczonego źródła.

Parująca herbata w ceramicznym kubku, obok gałązki lawendy i ciemna butelka z zakraplaczem

Do kuchni i do herbaty wybieraj lawendę wąskolistną, na przykład odmiany Munstead lub Hidcote. Lawendyn ma wyższą zawartość kamfory, więc jego zapach jest ostrzejszy i lepiej sprawdza się w saszetkach niż w deserach. Suszone kwiaty kupuj o intensywnym zapachu i fiołkowej barwie, bez śladów pleśni, a przechowuj je w szczelnym pojemniku w ciemnym, suchym miejscu.

Dwie domowe wersje na dłuższy wieczór wyglądają tak:

Nalewka lawendowa

  • około 7 łyżek suszonych kwiatów, 1 litr wódki i 400 g miodu
  • pomarańcze, cytryny, goździki i imbir
  • 2 tygodnie maceracji, potem miód i kolejny tydzień
  • odlać, przecedzić i odstawić do leżakowania
VS

Tonik lawendowy

  • szklanka suszonych kwiatów i liści
  • dwie szklanki gorącej wody
  • po wystygnięciu odcedź i przelej do butelki
  • przechowuj w lodówce i zużyj w ciągu kilku dni

Do nalewki na dnie dużego słoja ułóż pokrojone i obrane z błony cytryny i pomarańcze, na nie kwiaty lawendy, goździki i imbir, a potem zalej całość alkoholem. Odstaw w chłodne, ciemne miejsce. Po dwóch tygodniach dodaj miód i zostaw na kolejny tydzień. Na koniec przecedź przez gazę i przelej do butelki. Nalewka jest dobra po miesiącu leżakowania, a najlepsza mniej więcej po roku. To napój alkoholowy: nie podawaj go dzieciom, nie pij w ciąży i nie sięgaj po niego przed jazdą.

Na olejek lawendowy do pielęgnacji skóry potrzebujesz oleju bazowego (na przykład oliwy), dobrze wysuszonych kwiatów lawendy i słoika. Kwiaty zalej lekko podgrzanym olejem i odstaw w ciemne miejsce na miesiąc. Potem odcedź olej i przelej go do ciemnej butelki. Świeżych kwiatów nie używaj, bo zawierają wodę i olej szybciej pleśnieje.

Jak wykorzystać lawendę w pielęgnacji i w domu?

W pielęgnacji spotkasz trzy różne produkty z lawendy i warto ich nie mylić. Olejek eteryczny to skoncentrowany destylat, który zawsze trzeba rozcieńczyć w oleju bazowym. Hydrolat to łagodna woda lawendowa powstająca przy destylacji, którą spryskuje się twarz, ciało i pościel. Macerat olejowy, czyli olejek z domowej receptury powyżej, ma delikatniejszy zapach i nadaje się do masażu oraz do pielęgnacji skóry suchej i wrażliwej.

Z lawendy możesz też zrobić:

  • saszetki zapachowe do szafy i szuflad;
  • spray do pościeli z hydrolatu lawendowego;
  • lemoniadę lawendową i lawendowe lody;
  • ciasteczka lawendowe;
  • domowe mydełko lawendowe.

Czy lawenda odstrasza komary i mole?

Z moli tak: suszona lawenda w woreczkach w szafie od dawna służy jako zapach, którego mole nie lubią. W przypadku komarów tradycja jest bogatsza niż dowody, więc lawenda w doniczce przy wejściu nie zastąpi repelentu. Za to chętnie odwiedzają ją pszczoły, motyle i trzmiele, co docenią właściciele ogrodów.

Kto powinien uważać na lawendę?

Lawenda jest zwykle dobrze tolerowana w formie herbaty i jako przyprawa, ale skoncentrowany olejek eteryczny to silna substancja. Zachowaj ostrożność w tych sytuacjach:

Olejku eterycznego nie pij i nie stosuj nierozcieńczonego na skórę. Przed pierwszym użyciem na większym obszarze wykonaj próbę na małym fragmencie skóry. Przy dużych ilościach naparu mogą pojawić się nudności, zgaga lub ból głowy. Po zewnętrznym zastosowaniu olejku możliwe jest zaczerwienienie, uczucie ciepła i podrażnienie, zwłaszcza u osób o wrażliwej skórze. Jeśli napięcie albo kłopoty ze snem wracają mimo stosowania ziół, umów się na wizytę u lekarza.

Więcej o ziołach na spokojny sen znajdziesz w kategorii Zioła na bezsenność oraz w artykule Jak pokonać stres i bezsenność z ashwagandhą.

Wieczorem dobrze pasuje do lawendy coś, co pomaga się wyciszyć:

.
.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy kwitnie lawenda?

Lawenda wąskolistna kwitnie od czerwca, zwykle do końca lata, a niektóre odmiany dłużej, nawet do października.

Jak daleko od siebie sadzić lawendę?

W odstępach 30-40 cm, w pełnym słońcu i w dobrze przepuszczalnej glebie.

Kiedy przycinać lawendę?

W pierwszym roku skróć młode pędy mniej więcej o połowę. W kolejnych latach przycinaj ją na przełomie marca i kwietnia oraz po kwitnieniu, a krzewu nie pozwól mocno zdrewnieć.

Czy lawenda jest jadalna?

Tak. Świeże i suszone kwiaty lawendy dodaje się do sałatek, ciast, herbat i napojów. Używaj ich oszczędnie i tylko wtedy, gdy wiesz, że nie były opryskiwane.

Jak zrobić herbatę z lawendy?

Zalej łyżeczkę suszonych kwiatów szklanką gorącej wody, przykryj i odstaw na kilka minut. Pij małymi łykami.

Czy lawenda pomaga zasnąć?

Tradycyjnie stosuje się ją jako zioło ułatwiające zasypianie. To tradycyjne zastosowanie, nie leczenie bezsenności, a jeśli kłopoty ze snem się utrzymują, warto zgłosić się do lekarza.

Czy lawenda odstrasza komary?

Tradycyjnie tak, ale dowody są ograniczone. Skutecznie sprawdza się natomiast jako zapach zniechęcający mole w szafie.

Czy kobieta w ciąży może pić herbatę z lawendy?

Brakuje badań nad bezpieczeństwem lawendy w ciąży i podczas karmienia piersią, dlatego przed użyciem zapytaj lekarza.

Źródła
  • Koulivand P.H., Khaleghi Ghadiri M., Gorji A. Lavender and the nervous system. Evid Based Complement Alternat Med. 2013;2013:681304. PubMed
  • EMA. Community herbal monograph on Lavandula angustifolia P. Mill., flos. EMA