Echinacea, czyli jeżówka, to bylina z rodziny astrowatych pochodząca z Ameryki Północnej, od wieków wykorzystywana przez Indian, a dziś popularna również w Europie. Najczęściej sięga się po jej napar i nalewkę. Przegląd Cochrane z 2014 roku wskazuje, że dowody na skracanie przeziębienia są słabe, a działanie zapobiegawcze, jeśli istnieje, jest małe. Wyniki zależą od gatunku, części rośliny i formy preparatu.
- Gatunki: w medycynie i farmacji wykorzystuje się jeżówkę purpurową, bladą i wąskolistną
- Formy: napar, nalewka oraz preparaty apteczne (syrop, krople, tabletki, maści)
- Stosowanie: zgodnie z etykietą producenta, zwykle przez krótki czas
Echinacea: co to za roślina?
Echinacea, popularnie nazywana jeżówką, to roślina z rodziny astrowatych (łac. Asteraceae), która naturalnie występuje na piaszczystych terenach południowo-wschodniej części Ameryki Północnej. Jej charakterystyczne kwiaty można spotkać w rejonie Appalachów, Gór Skalistych i Wielkich Jezior. Niskie wymagania glebowe sprawiają, że uprawa jest stosunkowo łatwa, i dlatego w ostatnich stu latach jeżówka stała się popularna również w Europie.
Nazwa rośliny pochodzi od greckiego słowa „echinos”, które oznacza jeża. Kwiat jeżówki purpurowej, najczęściej spotykanej w przyrodzie, ma od 12 do 20 nastroszonych purpurowych płatków. Odchodzą one promieniście od stożkowatego środka i przypominają leśne zwierzę.

O innych roślinach o długiej tradycji stosowania przeczytasz m.in. w artykule Dziurawiec: występowanie, właściwości i zastosowanie.
Czy jeżówka jest wieloletnia?
Jeżówka jest rośliną wieloletnią, która kwitnie od czerwca do października. W tym czasie zbiera się nasiona jeżówki purpurowej. Aby przedłużyć okres kwitnienia, regularnie obcina się przekwitłe kwiatostany. Korzenie echinacei pozyskuje się późną jesienią z czteroletnich roślin.
Jeżówka jest w pełni mrozoodporna. Ma sztywne i szorstkie łodygi, które czasem rosną nawet do 1,5 metra. Mimo takich rozmiarów nie pokłada się, więc nie potrzebuje podpórek. Dwudziestocentymetrowe liście mają intensywnie zieloną barwę i układają się na roślinie skrętolegle.
Echinacea: pochodzenie
Pierwszymi użytkownikami echinacei byli Indianie zamieszkujący tereny Ameryki Północnej, należący do kilku plemion. Komanczowie stosowali jeżówkę tradycyjnie przy bólu zębów i gardła, a Siuksowie używali jeżówki purpurowej przy różnych dolegliwościach. W tradycyjnej medycynie ludowej stosowano ją również do pielęgnacji skóry i ran.
W Europie jeżówka pojawiła się około 100 lat temu za sprawą pierwszych osadników, którzy wracali z Ameryki. Nie mieli oni dostępu do roślin leczniczych znanych na naszym kontynencie, więc zaczęli stosować indiańskie surowce. W latach 20. i 30. ubiegłego wieku echinacea stała się popularna w Niemczech, Anglii i Francji jako środek tradycyjnie wiązany ze wsparciem odporności i regeneracji po chorobie. Gdy w medycynie zaczęto stosować sulfonamidy i antybiotyki, jej znaczenie nieco zmalało, jednak od lat 90. XX wieku przeżywa renesans i znów jest chętnie wykorzystywana w ziołolecznictwie.
Jakie są odmiany jeżówki?
Do tej pory opisano 9 gatunków jeżówki, ale w farmacji i medycynie zastosowanie znalazły trzy: jeżówka purpurowa (Echinacea purpurea), jeżówka blada (Echinacea pallida) i jeżówka wąskolistna (Echinacea angustifolia). Poszczególne preparaty różnią się gatunkiem, częścią rośliny i sposobem ekstrakcji, co wpływa na wyniki badań.
| Gatunek | Charakterystyka |
|---|---|
| Jeżówka purpurowa | Najpopularniejsza spośród wszystkich rodzajów jeżówki. W celach leczniczych jest uprawiana zarówno w Europie, jak i w Azji. To bylina o wysokości do 1,8 metra z jajowato-lancetowatymi liśćmi, ząbkowanymi lub piłkowanymi na brzegach. Kuliste lub nieco spłaszczone koszyczki kwiatów osadzone są pojedynczo u góry szypułek. Kwiaty rurkowe mają kolor brunatny lub czerwonobrunatny, a języczkowe różowy lub purpurowy. |
| Jeżówka blada | Roślina z wąskimi, długimi liśćmi i pędami do 1 metra wysokości. Kwiaty języczkowe o długości do 9 cm mają barwę bladopurpurową i mocno zwisają. Główki kwiatostanu składają się ze stożkowatych kwiatów rurkowych. Blada zakwita wcześniej niż purpurowa, pod koniec czerwca. |
| Jeżówka wąskolistna | Niższa od pozostałych odmian, ma wąskie, długie liście i małe, 2 do 3 cm kwiaty języczkowate. |
Najpopularniejsze odmiany jeżówki purpurowej to:
| Odmiana | Opis |
|---|---|
| Paradoxa | Roślina o wysokości do 120 cm z żółtymi, silnie przewieszonymi kwiatami języczkowymi. Kwitnie już od maja. |
| Alba | Nazywana też jeżówką białą, ma białe kwiaty o średnicy kwiatostanu 10 do 12 cm. |
| Green Envy | Kwiaty języczkowe są początkowo zielone, a w miarę rozwoju wydłużają się i przybierają odcień różowy. Środek kwiatostanu jest brunatnobrązowy. |
| Magnus | Jedna z najwyższych odmian, rośnie do 120 cm. Kwiaty języczkowe układają się poziomo i mają intensywną, purpurową barwę, a różowobrązowy środek ma średnicę ok. 16 do 18 cm. |
| Doubledecker | Odmiana o nietypowym kwiatostanie: na środku, czyli tzw. jeżyku, wyrastają dodatkowe różowe kwiaty języczkowate. |
| Vintage Wine | Jaskrawe, purpurowe kwiaty języczkowe lekko zwisają z kwiatostanu. Roślina osiąga zazwyczaj około 80 cm wysokości. |
Jeśli wolisz gotowy produkt z jeżówką zamiast domowych przetworów, w ofercie są nalewka, bezalkoholowy ekstrakt dla dzieci, syrop na kaszel i mieszanka Muña-Wira:
Jak uprawiać jeżówkę w ogrodzie?
W Polsce hoduje się trzy gatunki jeżówki: purpurową, bladą i wąskolistną. To roślina bardzo prosta w uprawie i niewymagająca dodatkowej pielęgnacji, ale warto dobrać odpowiednie stanowisko i podłoże. Należy ją posadzić w miejscu w pełni słonecznym, w żyznej, bogatej w próchnicę glebie o umiarkowanej wilgotności. Lepiej unikać gleby lekkiej i piaszczystej.
Najlepszą porą na wysiew nasion jest marzec. Po mniej więcej dwóch miesiącach rośliny zasiane w pojemnikach na parapecie można wysadzić do gruntu, ale nie w bardzo upalne dni. Pielęgnacja polega na regularnym podlewaniu, zwłaszcza w czasie upałów, i nawożeniu dwa razy w roku, wiosną i latem.
Jeżówki z ogrodu ozdobnego nadają się do naparów tylko wtedy, gdy rosły bez oprysków i z dala od ruchliwej drogi. Jeśli nie masz pewności, kup surowiec z oznaczonym gatunkiem i częścią rośliny, bo odmiany ozdobne różnią się składem.
Skład chemiczny jeżówki
Surowcem w medycynie i farmakologii jest ziele jeżówki purpurowej i wąskolistnej. Rośliny te zawierają liczne związki chemiczne badane pod kątem ich właściwości. Należą do nich:
- kwas kawoilowinowy, pochodna kwasu kawowego, badany pod kątem działania przeciwzapalnego, bakteriostatycznego i wpływu na układ odpornościowy;
- glikozydy;
- flawonoidy w formie wolnej i związanej glikozydowo, m.in. luteolina i apigenina, badane pod kątem działania przeciwzapalnego i wpływu na naczynia krwionośne;
- olejek eteryczny (do 0,32%);
- polisacharydy, np. ksyloglukan o działaniu antyoksydacyjnym;
- aktywne poliacetyleny;
- alkaloidy pirolizydynowe;
- alkiloaminy i alkiloamidy.
W korzeniu jeżówki znajdziemy natomiast dużą zawartość kwasu chlorogenowego i izochlorogenowego, glikozyd fenolowy, inulinę (4 do 6%), glikoproteiny, cynarynę, olejek eteryczny (do 0,2%), a także seskwiterpeny, poliacetyleny, alkaloidy pirolizydynowe i związki aminowe.
Jakie właściwości ma jeżówka?
Jeżówka ma długą tradycję stosowania, o której już przed wiekami wiedzieli Indianie z Ameryki Północnej. Mechanizm działania zawartych w niej związków jest złożony i wielokierunkowy. W badaniach laboratoryjnych opisano dezaktywację hialuronidazy, czyli enzymu, który rozkłada kwas hialuronowy. Bakterie wydzielają ten enzym, aby zwiększyć przepuszczalność międzykomórkową i szybciej wnikać w głąb skóry.
Kolejnym mechanizmem opisanym w badaniach laboratoryjnych jest wpływ na różnicowanie fibroblastów i komórek naskórka (m.in. komórek Langerhansa), które odpowiadają za odnowę naskórka. Opisywano też stymulowanie makrofagów do fagocytozy i zwiększanie aktywności monocytów do wydzielania interferonu. Wyniki badań in vitro nie przekładają się automatycznie na działanie u ludzi.
Co mówią badania o jeżówce i odporności?
Jeżówka jest tradycyjnie stosowana w okresie sezonowych przeziębień i wiązana ze wsparciem odporności. W badaniach laboratoryjnych opisywano wpływ wyciągów na aktywność makrofagów i leukocytów oraz hamowanie wzrostu niektórych bakterii, takich jak Streptococcus pyogenes, Haemophilus influenzae, Legionella pneumophila, Propionibacterium acnes i Clostridium difficile. Wynik in vitro nie oznacza działania u człowieka.
Przegląd Cochrane z 2014 roku objął 24 badania. W badaniach nad zapobieganiem żaden pojedynczy wynik nie był istotny statystycznie, ale analiza połączona wskazuje na zmniejszenie ryzyka przeziębienia o ok. 10 do 20%. Przy leczeniu tylko dwa z sześciu badań wykazały skrócenie przeziębienia, a autorzy oceniają dowody jako słabe. Lepsze wyniki widziano w badaniach nad świeżym sokiem z ziela jeżówki purpurowej, stosowanym od pierwszych objawów przez około 10 dni. Dotyczy to konkretnych preparatów, a nie każdej nalewki czy suszu.
W Europie preparaty z jeżówki są dostępne głównie jako leki ziołowe i suplementy diety związane z okresem przeziębień oraz jako preparaty do stosowania zewnętrznego na skórę.
Czy jeżówka sprawdza się w kosmetyce?
Jeżówka jest surowcem kosmetycznym. Zdolność do dezaktywacji hialuronidazy, opisana w badaniach laboratoryjnych, jest powodem, dla którego wyciągi z echinacei dodaje się do kosmetyków pielęgnacyjnych. Latem bywa stosowana w preparatach łagodzących skórę po ekspozycji na słońce. Wyciąg może być składnikiem kosmetyków do wielu typów skóry, nie tylko dojrzałej i skłonnej do podrażnień.
Badań klinicznych, które potwierdzałyby, że kosmetyki z jeżówką wzmacniają skórę lub działają przeciwzmarszczkowo, jest niewiele. Ostateczny efekt zależy od całej receptury, a nie od samego wyciągu.
Jak wybrać preparat z jeżówki?
Wyniki badań nad echinaceą różnią się, bo preparaty są niejednorodne. Przy wyborze sprawdź na opakowaniu kilka rzeczy:
- gatunek rośliny: najczęściej jest to jeżówka purpurowa, rzadziej blada lub wąskolistna;
- część rośliny: ziele, korzeń albo cała roślina, bo skład tych surowców jest inny;
- formę: sok ze świeżego ziela, wyciąg suchy, nalewka alkoholowa albo susz do naparu;
- zalecenie wiekowe: preparaty bezalkoholowe są przeznaczone dla dzieci, a nalewka alkoholowa dla dorosłych;
- zalecany czas stosowania, który podaje producent.
Przegląd Cochrane zwraca uwagę, że efekt widziany w jednym badaniu dotyczy konkretnego preparatu. Tych samych wyników nie można więc oczekiwać od każdego produktu z jeżówką.
Jak dawkować jeżówkę?
Preparaty z wyciągiem z jeżówki mogą stosować zarówno dorośli, jak i dzieci. Dla dzieci dostępne są m.in. preparaty bezalkoholowe, a zalecenia wiekowe podaje producent danego produktu. Jeżówkę stosuje się zwykle krótko, do około 10 dni od pierwszych objawów przeziębienia, a niektórzy producenci zalecają przerwy w stosowaniu. Jeżówka może być przyjmowana wewnętrznie i zewnętrznie. Dawkowanie zależy od rodzaju preparatu, więc zawsze stosuj się do zaleceń na opakowaniu. Jeśli objawy nie ustępują, zapytaj lekarza.
W jakich formach stosuje się echineę?
Początkowo suszone kwiaty echinacei wykorzystywano wyłącznie do ziołowych naparów. Dziś jeżówkę znajdziemy niemal w każdej aptece w postaci syropu, wyciągu, kropli, tabletek, a także maści i żeli na skórę oraz błony śluzowe. Największą popularnością wciąż cieszy się jednak napar z jeżówki purpurowej.
- syrop,
- wyciąg z jeżówki,
- krople,
- tabletki,
- maści i żele.

Jak zrobić herbatę z echinacei?
W aptekach są gotowe preparaty z wyciągiem z echinacei, ale napar warto przygotować samodzielnie, by skorzystać z całego spektrum składników rośliny.
Zalej 1 łyżkę rozdrobnionego suszu z jeżówki szklanką (około 200 ml) wrzącej wody, przykryj i odstaw na około 20 minut. Tak przygotowany napar można pić trzy razy dziennie po 100 do 200 ml.
Jak zrobić nalewkę z jeżówki?
Jeżówkę purpurową można wykorzystać również w formie nalewki, tradycyjnie stosowanej w okresie sezonowych przeziębień. Dzienna dawka nalewki powinna być niewielka. W przypadku gotowego preparatu stosuj się do zaleceń producenta. Do domowej nalewki potrzebujesz 100 g ziela echinacei i 250 ml wódki 40%.
- Ziele echinacei przesyp do ciemnego naczynia i zalej alkoholem.
- Szczelnie zamknij naczynie i odstaw na około 2 tygodnie w ciepłe, zacienione miejsce.
- Codziennie wstrząsaj zawartością, aby składniki lepiej się połączyły.
- Po tym czasie przelej nalewkę do innego naczynia, a osad przecedź przez gazę.
Napar z echinacei
- 1 łyżka rozdrobnionego suszu na szklankę (ok. 200 ml) wrzącej wody
- Przykryć i parzyć ok. 20 minut
- Pić do 3 razy dziennie po 100 do 200 ml
Nalewka z echinacei
- 100 g ziela echinacei i 250 ml wódki 40%
- Maceracja ok. 2 tygodnie w ciepłym, zacienionym miejscu
- Codzienne wstrząsanie butelki
Gotową klasyczną nalewkę ziołową na bazie alkoholu, tradycyjnie wspierającą odporność, znajdziesz w ofercie: Echinacea (Jeżówka), nalewka ziołowa 50 ml.
Kto powinien uważać na echineę?
Jeżówka jest zwykle dobrze tolerowana, ale jak każde zioło nie jest odpowiednia dla wszystkich.
Jakie skutki uboczne może wywołać jeżówka?
Jeżówka jest uznawana za roślinę na ogół dobrze tolerowaną. W sporadycznych przypadkach osoby przyjmujące zbyt duże dawki lub stosujące ją przez długi czas mogą zauważyć zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak wymioty, biegunka, nudności i ból brzucha. Wymienia się też reakcje alergiczne, na przykład wysypkę lub pokrzywkę.
Kiedy przy przeziębieniu iść do lekarza?
Zioła nie zastępują diagnozy. Do lekarza zgłoś się, gdy gorączka powyżej 38,5 °C utrzymuje się dłużej niż trzy dni, pojawia się duszność, ból w klatce piersiowej, silny ból ucha lub gardła albo objawy nie ustępują po tygodniu. Dotyczy to zwłaszcza małych dzieci, osób starszych i przewlekle chorych.
Jeśli szukasz wsparcia na okres jesienno-zimowy, zobacz też:
Najczęściej zadawane pytania
Czy jeżówka jest wieloletnia?
Tak, jeżówka jest rośliną wieloletnią, która kwitnie od czerwca do października. Jest w pełni mrozoodporna.
Jakie są odmiany jeżówki?
Opisano 9 gatunków jeżówki, z których trzy (purpurowa, blada i wąskolistna) znalazły zastosowanie w farmacji i medycynie. Do najpopularniejszych odmian jeżówki purpurowej należą m.in. Magnus, Alba, Green Envy i Vintage Wine.
Czy echinacea chroni przed przeziębieniem?
Przegląd Cochrane wskazuje na możliwy niewielki efekt zapobiegawczy (zmniejszenie ryzyka o 10 do 20% w analizie połączonej), ale pojedyncze badania nie potwierdziły go statystycznie.
Czy echineę można stosować u dzieci?
Dla dzieci dostępne są m.in. preparaty bezalkoholowe, a zalecenia wiekowe podaje producent konkretnego preparatu. Warto skonsultować stosowanie z lekarzem lub pediatrą.
Jak długo stosować echineę?
Zwykle do około 10 dni od pierwszych objawów przeziębienia. Zawsze kieruj się zaleceniami producenta preparatu.
Jak przygotować herbatę z echinacei?
Zalej 1 łyżkę rozdrobnionego suszu z jeżówki szklanką (około 200 ml) wrzącej wody, przykryj i odstaw na około 20 minut. Taki napar można pić trzy razy dziennie po 100 do 200 ml.
Czy jeżówkę można stosować w ciąży?
Brakuje badań nad bezpieczeństwem wyciągu z jeżówki w ciąży i podczas karmienia piersią, dlatego przed użyciem zapytaj lekarza.
Kto nie powinien przyjmować echinacei?
Osoby z chorobami autoimmunologicznymi, po przeszczepach, przyjmujące leki immunosupresyjne oraz uczulone na rośliny z rodziny astrowatych.
- Karsch-Völk M. i wsp. Echinacea for preventing and treating the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2014. Cochrane CD000530
- EMA. Community herbal monograph on Echinacea purpurea (L.) Moench, herba recens. EMA
Zioła na wsparcie odporności
Zobacz naszą ofertę ziół i preparatów w kategorii Wzmocnienie odporności.
Zobacz zioła na odporność